Arabuluculuk, hukukun giderek yükselen bir alanı olmanın yanı sıra, tarafların çatışmalarını doğru şekilde yönetmeyi gerektiren bir iletişim alanıdır. Bir arabuluculuk sürecinin başarılı olması için, yalnızca sürecin hukuki detaylarının irdelenmesi yeterli değildir: Aynı zamanda tarafların beklentilerinin, algılarının ve sürece dair öngörülerinin de sağlıklı bir zemine oturtulması gerekir.
Arabulucular, bu süreci etkin şekilde yönetebilmek için farklı çatışma çözüm (ing. “conflict resolution”) yöntemlerinden faydalanır. Bu yöntemler, arabuluculuk literatüründe olduğu kadar pratik uygulamalarda da önemlidir.
Türkiye Arabuluculuk Vakfı olarak genel bilgilendirme amacıyla hazırladığımız bu yazı dizisinde, arabuluculuk süreçlerinde sıklıkla kullanılan temel çatışma çözüm yöntemlerini ele alıyor ve bu yöntemleri somut örnekler üzerinden açıklamayı hedefliyoruz.
Yazı Serimizin Amacı
Yazı serimizin temel amacı, arabuluculuk ile ilgilenen ve ileride bu alanda uzmanlaşmayı düşünen hukuk öğrencilerini ve genç meslektaşlarımızı bilgilendirmeye dayanıyor. Bununla birlikte, hâlihazırda bir arabuluculuk sürecinin tarafı olan veya bu yöntem hakkında daha fazla bilgi edinmek isteyen herkesin bu yazı serisinden faydalanmasını umuyoruz.
Arabuluculukta kullanılan yöntemleri tanımanın, sürece daha bilinçli ve yapıcı şekilde katılım sağlamayı kolaylaştıracağını düşünüyoruz. Aynı zamanda arabulucuların süreç boyunca hangi hedeflerle hareket ettiğini anlamanın, tarafların süreci daha gerçekçi beklentilerle yönetmesine de katkı sağlayacağına inanıyoruz.
Yazı serimizin bu halkasında, arabuluculuk süreçlerinde sıklıkla başvurulan ve özellikle çözüm aşamasında kritik rol oynayan yöntemlerden biri olan “gerçeklik testi (reality testing)” yöntemine odaklanacağız.
Gerçeklik Testi (Reality Testing) Nedir?
Gerçeklik testi, arabuluculuk sürecinde tarafların taleplerini, beklentilerini ve olası çözüm senaryolarını; yasal, ekonomik ve pratik gerçekler ışığında değerlendirmelerine yardımcı olan bir yöntemdir.
Tüm taraflar, bir arabuluculuk sürecine dahil olduklarında, varılacak anlaşmadan belli beklentiler ile yola çıkar. Ancak çoğu durumda ulaşılabilecek kararların belirli sınırları bulunur. Arabulucuların süreci yönetirken bu sınırlamaları hukuki bilgiler çerçevesinde değerlendirmesi ve bu gerçekleri doğru bir iletişim yapısıyla taraflara aktarması gerekir.
Bu konuları daha somut bir örnek üzerinden göstermek adına, yazı içindeki tüm örneklerimizi çok basit bir senaryo üzerinden kurgulayacağız: Bir işçinin “haksız işten çıkartma” gerekçesi ile arabuluculuğa başvurduğu senaryoda, şirketin ve işçinin farklı beklentileri olabilir. Şirket, işten çıkartmanın haklı olduğu görüşü ile, herhangi bir maddi tazminat ödemek istemiyor; eski çalışan ise çok yüklü bir tazminat talebinde bulunuyor olabilir.
Bu taleplerin her ikisi de anlaşılabilir talepler olmakla birlikte, çoğu senaryoda yasal olarak uygulanmaları imkansızdır. İstisnai durumlar dışında, şirketlerin herhangi bir maddi tazminat ödemeden bir çalışanı işten çıkartması mümkün değildir. Aynı zamanda, bu tarz tazminat hesaplamalarında uyulması gereken asgari ve azami limitler bulunur: Çalışanın talebi, kıdemi, maaşı ve pek çok farklı etken sebebiyle, gerçekçi bir limitin üstünde olabilir.
Bu senaryolarda arabulucunun ilk görevi, taraflara uygun bir dille olası bir anlaşmanın sınırlarını anlatmak olmalıdır. Bu yöntemde arabulucu, taraflara doğrudan “haklı” ya da “haksız” olduklarını söylemez. Bunun yerine, tarafların sürece ve olası sonuçlara dair varsayımlarını sorgulamalarını sağlayacak sorular yöneltir. Amaç, tarafların kendi pozisyonlarını daha gerçekçi bir çerçevede yeniden değerlendirmesidir.
Gerçeklik testi, özellikle taraflardan birinin beklentilerinin hukuki veya pratik açıdan gerçekçi olmadığı durumlarda önem kazanır. Sürecin tıkandığı ve tarafların uzlaşmaya kapandığı anlarda da bu zemini oluşturmak anlaşmaya giden yolda çözüm üreten bir yöntem olabilir.
Arabuluculuk Alternatifleri Açısından Gerçeklik Testinin Önemi
Gerçeklik testinin arabuluculuk ve bu yöntemin başarısı konusunda öne çıktığı alanlardan bir tanesi de, tarafların uzlaşmaya açık olmadığı ve ısrarla mahkemeye gitmek istediği senaryolardır. Belli noktalarda, kendisinin haklı olduğundan emin olan taraf, mahkemede kesinlikle kazanacağını ve dosyayı mahkemeye taşımanın kendisi için daha avantajlı olacağına inanabilir.
Bu noktada, arabulucunun görevi tarafların bu algılarını doğrudan düzeltmek değil; onları düşünmeye sevk edecek sorular aracılığıyla kendi varsayımlarını test etmelerini sağlamaktır.
Örneğin konu aldığımız iş uyuşmazlığında, işçi tarafı şu şekilde bir ifade kullanabilir:
“Mahkemeye gidersek kesinlikle kazanırım. Tüm taleplerimin kabul edileceğinden eminim.”
Arabulucu bu noktada mahkeme sürecinin ne kadar süreceğini değerlendirip değerlendirmediğini, bu süreçte çıkacak masraf ve zaman kaybının önemini, mahkemenin taleplerin tamamını değil, yanızca bir kısmını kabul etmesi ihtimalini gündeme getirebilir. Bunlar da, doğrudan uyuşmazlığın kendisi ile alakalı olmamakla birlikte, arabuluculuğu bir anlaşmayla sonuçlandırmak adına kullanılabilecek gerçeklik testi örnekleridir.
Arabulucunun gündeme getirdiği tüm bu konular, tarafın iddiasını çürütmeyi değil; süreci daha bütüncül bir bakış açısıyla değerlendirmesini ve arabuluculuğu her iki taraf için de hızlı ve pratik bir şekilde sonuçlandırmayı amaçlar.
Gerçeklik Testinin Temel Prensipleri
Gerçeklik testi yönteminin etkili olabilmesi için bazı temel prensipler doğrultusunda uygulanması gerekir.
Bu yöntemin temel amacı, taraflar üzerinde net bir yönlendirme yapmak değil, tarafların pozisyonları konusunda gerçekçi bir zemine sahip olmasını sağlamaktır.Gerçeklik testi, arabulucunun kendi görüşünü empoze ettiği bir araç değildir. Sorular açık uçlu olmalı ve tarafların kendi değerlendirmelerini yapmasına alan tanımalıdır.
Arabulucunun temel amacı, kendi hukuki bilgilerini kullanarak, taraflar arasındaki psikolojik dengeyi korumaktır. Arabulucu, hukuki gerçekleri tarafların dikkatine sunmalı ancak bunu yaparken bir hâkim gibi davranmamaya öncelik vermelidir. Buradaki temel amaç “karar vermek” değil, yalnızca bilgilendirmektir.
Özellikle gergin süreçlerde dikkat edilmesi gereken bir konu da, sunulan yasal, ekonomik ve pratik gerçeklerin “tehdit” veya “korkutma” gibi anlaşılmamasına özen göstermektir. Bu çok bariz bir konu gibi gözükse de, sürece yoğun psikolojik stres altında katılan ve birbirlerine karşı öfkeli olan tarafların, zaman zaman sunulan yasal gerçekleri negatif karşılamasına yol açabilir. Arabulucunun bu noktada hiçbir zaman iletişim dengesini kaçırmaması büyük önem taşır.
Son olarak, bu yöntemi kullanırken taraflar arasında bir denge olmasını sağlamak önemlidir. Gerçeklik testi yalnızca bir tarafın taleplerini yumuşatmak için kullanıldığında tarafsızlık algısı zedelenebilir. Bu nedenle her iki tarafın da beklentileri benzer şekilde değerlendirilmelidir.
Arabulucuların Gerçeklik Testi Kullanırken Dikkat Etmesi Gerekenler
Gerçeklik testi, yanlış uygulandığında taraflar üzerinde baskı kurulduğu hissini yaratabilir. Bu nedenle arabulucuların şu noktalara özellikle dikkat etmesi gerekir:
- Sorular ve gündeme getirilen bilgiler her zaman tarafsız ve dengeli olmalıdır.
- Arabulucunun kişisel kanaati sürece yansıtılmamalıdır.
- Tarafların duygusal durumları göz ardı edilmemeli; özellikle yoğun stres altında gerçeklik testinin dozu iyi ayarlanmalıdır. Tarafların kendi haklılıklarından emin olduğu ve karşı tarafa öfkeli olduğu durumlarda, önce bu duyguların yönetimi sağlanıp, gerçeklik testi daha sonraki görüşmelere bırakılabilir.
Sürece Katılanlar İçin Önerilerimiz
Eğer bir arabuluculuk sürecine taraf olarak katılıyorsanız, gerçeklik testi yaklaşımını kendi açınızdan da uygulamanız süreci kolaylaştırabilir:
- Taleplerinizin “haklı” olup olmadığından ziyade, “uygulanabilir” olup olmadığını düşünün.
- Mahkeme sürecinin zaman, maliyet ve belirsizlik unsurlarını göz önünde bulundurun.
- En iyi ihtimal kadar, en kötü ihtimali de değerlendirerek karar verin.
Bu yaklaşım, süreci bir mücadele alanı olmaktan çıkarıp bir problem çözme sürecine dönüştürebilir.
Sonuç
Gerçeklik testi, arabuluculuk sürecinde tarafların beklentilerini ve olası senaryoları daha sağlıklı bir zeminde değerlendirmesini sağlayan temel yöntemlerden biridir.
Bu yöntem sayesinde taraflar, yalnızca kendi bakış açılarına değil; sürecin hukuki, ekonomik ve insani boyutlarına da odaklanma imkânı bulur. Gerçeklik testi kullanılırken, bunun tarafları uzlaşmaya zorlamak için değil; uzlaşmanın gerçekten mümkün olup olmadığını birlikte değerlendirmek için kullanılan bir yöntem olduğunu unutmamak gerekir.
Doğru kullanıldığında gerçeklik testi, arabuluculuğun temel hedeflerinden biri olan bilinçli ve sürdürülebilir uzlaşmaya ulaşılmasına önemli katkı sağlar.